How Do They Do It: The Journey Of Coffee From Farm Gate To Warehouse

Van boerderij tot magazijn: de reis van koffie naar België

Elke kop koffie begint als kers aan een boom, duizenden kilometers van hier. Tussen die boom en de Belgische brander ligt een van de meest ingewikkelde toeleveringsketens in de landbouwhandel. In deze post volgen we een partij groene koffie van de plantage tot in een Belgisch magazijn, en leggen we uit waarom Antwerpen zo’n belangrijke halte is.

Het kader van de ICO in het kort

De Internationale Koffieorganisatie (International Coffee Organization) beheert geen douane of havens, maar haar regels bepalen wel de documenten en kwaliteitsnormen achter elke zending. Ze beheert de Internationale Koffieovereenkomst van 2007, een intergouvernementeel verdrag waarvan de meeste producerende landen lid zijn, naast importerende leden zoals de Europese Unie. Vier instrumenten zijn het belangrijkst voor de logistiek:

• Oorsprongscertificaten. Exporterende leden geven voor elke exportzending een ICO-oorsprongscertificaat af. Daarmee volgt de ICO de wereldwijde koffiehandel en ligt vast waar een partij vandaan komt.
• Certificaten van wederuitvoer. Koffie die wordt ingevoerd en daarna opnieuw wordt uitgevoerd, zoals vaak gebeurt via knooppunten als Antwerpen, kan een certificaat van wederuitvoer nodig hebben, zodat de oorspronkelijke herkomst geregistreerd blijft.
• Minimale kwaliteitsnormen. Het Coffee Quality-Improvement Programme van de ICO stelt minimale exportnormen vast, zoals grenzen aan gebreken en vochtgehalte. Gewoonlijk worden 86 gebreken per 300 gram voor arabica, 150 voor robusta en een maximaal vochtgehalte van 12,5% genoemd.
• Statistieken. Leden rapporteren hun export, import en voorraden, en de ICO publiceert marktgegevens over een koffiejaar dat van oktober tot september loopt.

Stap 1: de oorsprong, waar kwaliteit ontstaat (en gemakkelijk verloren gaat)

De logistiek begint voordat er iets beweegt. Na de oogst worden de kersen op een van de drie hoofdmanieren verwerkt: gewassen, natuurlijk of honey. Het resultaat is perkamentkoffie (gewassen) of gedroogde kers (natuurlijk), die vervolgens rust en wordt gedroogd tot een vochtgehalte van ongeveer 10–12%. Is de koffie te nat, dan dreigen schimmel en een snelle kwaliteitsdaling. Is ze te droog, dan verliest ze smaak en gewicht.

Daarna gaat de koffie naar een droogmolen, waar ze wordt gepeld, gesorteerd op grootte en dichtheid en vaak ook op kleur. Hier worden partijen samengesteld: mengen en graderen volgens de specificaties van de exporteur of coöperatie. Exporteurs in ICO-lidstaten werken bovendien volgens de minimale kwaliteitsnormen van de ICO voor gebreken en vocht (zie hierboven), zodat koffie die daaronder zakt meestal wordt uitgesorteerd voordat ze verscheept kan worden. De koffie wordt verpakt in jutezakken van 60 kg (sommige herkomstlanden gebruiken andere zakgewichten), vaak met een binnenzak zoals GrainPro tegen vocht en geuren.

Een paar zaken die hier worden vastgelegd, tellen mee tot in België:

• Traceerbaarheid: partijnummers, gegevens over boerderij of coöperatie en steeds vaker geolocatiegegevens per perceel.
• Documenten: het fytosanitair certificaat, het oorsprongscertificaat en een ICO-oorsprongscertificaat, dat exporterende lidstaten voor elke zending afgeven.
• Voorverzendmonsters: een monster gaat naar de koper, die het cupt en goedkeurt voordat de zending wordt vrijgegeven.

Stap 2: binnenlands transport naar de haven

Vanaf de molen reist de koffie per vrachtwagen, soms per trein of rivier, naar een exporthaven. Bekende toegangspoorten zijn Santos (Brazilië), Cartagena en Buenaventura (Colombia), Mombasa (Kenia), Djibouti (voor Ethiopische koffie) en havens rond Ho Chi Minhstad (Vietnam, het grootste robustaland).

Dit traject is vaak het minst voorspelbaar. Regen spoelt wegen weg, stakingen blokkeren havens en vrachtwagens staan soms dagenlang in de file - voor sommige landen van oorsprong die geen eigen haven/toegangspoort hebben, moet de koffie een nog langer traject over land afleggen. Omdat koffie gemakkelijk vocht en geuren opneemt, telt de kwaliteit van de vrachtwagen: schoon, droog en vrij van resten brandstof of kunstmest.

Stap 3: containerisatie en zeevracht

De meeste specialty- en commodity-koffie reist nu in 20-voetscontainers, elk goed voor ongeveer 18 tot 20 ton, ofwel zo’n 320 zakken van 60 kg. Er zijn twee hoofdmethoden:

• Gezakte koffie in standaardcontainers. De klassieke aanpak, meestal met een voering of kraftpapier tegen wanden en plafond om condens op te vangen.
• Bulkzendingen in een containervoering. De koffie wordt los in een bekleedde container gestort, wat minder handling en verpakking vergt, maar gespecialiseerd laden en lossen vraagt.

De grootste vijand op zee is containerregen. Een container die een hete, vochtige herkomstregio verlaat, vaart door koelere wateren, waardoor condens op het stalen dak ontstaat en op de koffie druppelt. Goede verpakking, ventilatie, droogmiddelen en droge voeringen zijn de belangrijkste verdediging.

De transittijd naar Noord-Europa wordt gemeten in weken en de routes zijn onderhevig aan wereldgebeurtenissen. Verstoringen in de Rode Zee de afgelopen jaren dwongen veel rederijen om de langere route rond Kaap de Goede Hoop te nemen, wat dagen of weken extra kost en de vrachtprijzen en leveringstermijnen beïnvloedt.

Stap 4: aankomst in Antwerpen

Waarom België? Antwerpen is een van de belangrijkste Europese havens voor groene koffie. Dat heeft meerdere redenen:

• Diepwatertoegang en grote containercapaciteit, met frequente diensten vanuit de belangrijke koffieregio’s.
• Gespecialiseerde koffieopslag en jarenlang opgebouwde expertise in de afhandeling.
• Uitstekende verbindingen met het achterland: binnenvaart via de Schelde, het Albertkanaal en de Rijnas, plus spoor en weg naar Nederland, Duitsland, Frankrijk en verder.
• Een rol op de grondstoffenmarkten: Antwerpen behoort tot de havens met magazijnen die zijn goedgekeurd om koffie op te slaan die op termijncontracten leverbaar is, wat een uitgebreid ecosysteem van handelaren, keurders en opslagbedrijven ondersteunt. (Goedkeuringen en leverpunten veranderen, dus raadpleeg de actuele lijst van de beurs.)

Bij aankomst doorloopt de container de douane. In de EU komt groene koffie doorgaans tegen een laag of nultarief binnen, terwijl gebrande koffie zwaarder wordt belast. Dat is een reden waarom Europa vooral groene bonen invoert en lokaal brandt. Koffie kan ook in een douane-entrepot worden geplaatst: rechten en btw worden dan opgeschort tot de koffie in het vrije verkeer van de EU wordt gebracht. Dat geeft handelaren en branders de ruimte om voorraad aan te houden en later te beslissen waar die wordt verkocht. Reken zo'n tiental cent per kilogram aan accijnzen.

ICO-papieren aan de grens. Het ICO-oorsprongscertificaat reist mee met de andere verzenddocumenten en wordt doorgaans vergeleken met het cognossement en de partijgegevens. Omdat de EU een importerend lid is van de Internationale Koffieovereenkomst, ondersteunen deze certificaten ook de handelsstatistieken die leden aan de ICO rapporteren. Wordt koffie later vanuit Antwerpen opnieuw naar een ander land uitgevoerd, dan kan een certificaat van wederuitvoer nodig zijn.

Stap 5: inspectie, bemonstering en kwaliteitscontrole

Voordat een partij wordt aanvaard, controleren onafhankelijke keurders doorgaans het volgende:

• Gewicht en aantal: komen het aantal zakken en het gewicht overeen met de documenten?
• Staat van de koffie: tekenen van waterschade, schimmel, insecten of verontreiniging?
• Bemonstering bij aankomst: monsters worden over de hele partij genomen en vergeleken met het voorverzend- en typemonster.
• Cuppen en graderen: de koper bevestigt dat de koffie met het contract overeenstemt.

Geschillen in dit stadium kunnen duur uitvallen, dus nauwkeurige documentatie en goede bemonstering beschermen zowel koper als verkoper.

Ook regelgeving telt mee. De EU-regels over voedselveiligheid, contaminanten en residuen van bestrijdingsmiddelen zijn van toepassing. Daarnaast verplicht de EU-ontbossingsverordening (EUDR) operatoren aan te tonen dat koffie ontbossingsvrij en legaal is geproduceerd, met geolocatiegegevens. De toepassingsdata zijn al meer dan eens uitgesteld, dus importeurs doen er goed aan het actuele tijdschema na te gaan.

Stap 6: opslag in België

Onbewerkte koffie goed opslaan draait om stabiliteit:

• Koele, droge, goed geventileerde omstandigheden met beperkte temperatuurschommelingen.
• Geen sterke geuren in de buurt, want koffie neemt gemakkelijk geuren op van brandstof, chemicaliën of andere lading.
• Ongediertebestrijding en netheid.
• First-in, first-out voorraadrotatie en duidelijke scheiding van partijen.
• Stapelen op pallets zodat de zakken beschermd blijven en de lucht kan circuleren.

Het meest gesofisticeerde magazijn voor de opslag van groene koffie bevindt zich echter in Zeebrugge; daar heeft Efico Seabridge uitgebouwd, een klimaat gecontroleerde omgeving waar de koffie in de beste omstandigheden bewaard en verwerkt kan worden.

Echter zelfs onder ideale omstandigheden is groene koffie een levend, verouderend product. Specialtykopers proberen vaak binnen een jaar na de oogst te branden, omdat de smaak na verloop van tijd vervaagt. Magazijnen bieden daarom ook diensten aan zoals herverpakken, opnieuw zakken, mengen, monsters trekken voor branders en etiketteren.

Stap 7: het laatste stuk naar de koffiebrander

Vanuit het magazijn gaat de koffie in kleinere partijen, soms één enkele pallet, naar branders in heel België en de buurlanden. Binnenschip, trein en vrachtwagen spelen elk hun rol, en de verbindingen van Antwerpen maken het gemakkelijk om zowel Belgische branders als de bredere Europese markt te bevoorraden.

Wat dit betekent voor de toekomst

Drie trends veranderen deze keten:

1. Traceerbaarheid en naleving. Digitale partijregistratie en geolocatie op perceelniveau worden standaard.
2. Klimaat en volatiliteit. Weer beïnvloedt zowel oogsten als scheepvaart, dus kopers spreiden hun herkomstlanden en houden grotere buffervoorraden aan.
3. Duurzaam transport. Door het binnenlandse transport van de weg naar binnenvaart en spoor te verplaatsen en containerladingen te optimaliseren, daalt de uitstoot.

Ook bij Drip Coffee komt onze koffie op deze manier in onze branderij terecht en is zowel de kwaliteit als de traceerbaarheid heel belangrijk. Denk er de volgende keer dat je in België een koffie drinkt aan dat ze een oceaan is overgestoken, langs douane en inspecties is gegaan en in Seabridge heeft gerust voordat ze bij de brander aankwam. Goede logistiek is een groot deel van de reden waarom ze smaakt zoals het hoort en hetgeen ook deels een invloed heeft op de prijs.